Thawngpang Fiang: Kawl Ralkap Pawl Cu Fih An Rak Nung Tuk Hi Teh!

Ralkap Nawlngeihnak Lakmi Boruak Hlainak:Tutan he cun Ralkap nih ram nawlngeihnak hi a voi (3)nak (1962, 1988, 2021) an lak si cang. Tutan an lak ning hi phun dang ngai asi. An tactic le timhlamhning a rak ttha tuk.

2008 phunghram le State Emergency:Nizan Ralkap ngeihmi Myawaddy TV nih uknak an laknak a ruang an thanhmi ah; thimnak ah diklonak (fraud) a ummi Ralkap nih zohfel ding kan timi an duh lo, thimnak le parliament thawn ding kan timi an duh lo, ram chung miphun karlak ah lungrualnak an hrawh, anmah nawlngeihnak hum in phunghram he i kalh in an kal caah phunghram ningin State emergency in nawlngeihnak kum khat chung ralkap nih kan lak tiah an ti.

2008 phunghram Article 417 tangah ram nawlngeihnak cu President nih lak khawhnak nawl ngei taktak. Asinain article 417 nih a ttialmi cu; rampi kuainak asiloah ram mipi tthencheunak asiloah ram nawlngeihnak (Sovereignty) rawhnak a chuahter kho tu hraamhraam in le hranhrang in lak timhnak a um tikah le um kho dirhmun a si tikah National Defence & Security Council (NDSC) he i ceihnak hnu in State of Emergency cu President nih a thanh khawh. Cun, President nih ram uknak cu Ralkap Bawizit sinah apnak nawl a ngei (Article 418-a) tiah aa ttial.

Phunghram zoh tikah anmah lila nih Article 417 an buar i an zulh lo ning a lang ngai. Tu lio Kawlram dirhmun zoh ah State emergency phuan tlakmi buainak a um lo. 2020 thimnak ah anmah ralkap dirhmi USDP fak tuk in sungh ruangah le NLD cozah dirhmun tthawng deuh in mipi nih an dir kamhmi ruangah bik ah ciamman tein an timhmi a fiang ko. Thimnak a dik lo tiah anmah Ralkap le USDP lei sandah piak in buainak lam an ser. Sandah piah dingin mipi tampi tangkaa an phalh hna. Jan 26, Press conference ah Ralkap biachimtu Brig. Gen. Zaw Min Tun nih ‘Ralkap nih uknak nawlngeihnak kan la lai lo ti kan chim kho lo’ tiah a chim. Jan 27 ah Min Aung Hliang nih “phunghram upat lomi le zulh lomi cu hrawh ding asi ko, 1947 le 1974 phunghram zong hrawh asi ko ’ tiah National Defence Academy ttuanvo ngei Ralkap bawi hna sinah a chim. An biachim in timhnak an ngeih zia a lang. Anmah suaimi 2008 phunghram buar in mipi thimmi Cozah nawlngeihnak an lak cu Democracy phung an upat lo zia a langhnak asi.

Vice President Myint Sew hruainak in NDSC meeting Feb 01 ah ram uknak nawl dihlak Ralkap Bawizik Min Aung Hliang sinah a vu ap colh mi le, Ming Aung Hliang nih kumkhat chungah thimnak tuah ding, Democracy phung upat ding, NCA lam in ramdaihnak pehzulh ding, ramchung miphun karlak lungrualnak i zuam ding le vuanci thar thimnak le rinkhinhnak cathanh a chuahmi zoh tikah ttha tuk in rak suai dih cangmi asi zia a fiang ngai. Cozah i hruainak zeihmanh pelh lo le i hnin lo dingin ram hmalakning an timh tuah ning a lang ngai fawn. Phunghram he kalh in cozah nih nawlngeihnak duh in ram a kalpi tiah an puh biknak hi thimnak ah a dik lonak (fraud) vote 8.4 million a um an timi NLD cozah le Union Election Commission nih ceihpiaknak le zohfel piaknak um loin an hnawn piakmi hna hi biahma an lak bikmi asi in a lang. Jan 29 ah UEC nih ralkap nih thimnak result zohfel tthan dingin chuahpimi kan pom lo an ti bak in Pi Suu le President Win Myint an tlaih colh hna hi asi.

Kawlram le Global Politik Tiluan:Ralkap nih vom nam in NLD cozah an nammi hi zoh tikah NLD cozah chambaunak le vawlei politik tiluan nih tampi lai a rel ngai. Cucu, anmah dirhmun tthatnak (oppotunity) ah an lak thiam ngai. NLD nih kum 5 chung cozah a tlaih chungah – NCA daihnak lam le 2008 phunghramp remhnak hma a kalpi kho lo. Tlangcung hriamtlai bu le ramkhel party hna a chawnhbiak hna ning lung a tling lo ngai. Pandemic ruangah thimnak le parliament kharphihnak kong key issues hna ah lungtlinlonak tampi a um. Cu cozah chambaunak cu anmah dirhmun tthatnak caah an hman thiam ngai.

Cun, an i ruah lo tuk in 2020 thimnak ah USDP asungh i NLD nih 83% tluk in teinak a hmuh tikah an dirhmun chiat lei an panh. NLD nih 2nd terms ahcun fak deuh in phunghram remhnak le ramdaihnak hmalak ai vun i tim cang. 2020 thimnak ah teinak ngan tuk an hmuh tikah an lung zong a puam deuh ve. Democracy rianttuantti hawi le Ralkap duhnak zeirel deuh loin an hun um ve. Ralkap nih thimfung 8.4 million tluk a dik lo tiah an chimmi cu zohfelnak ngeih piak loin an hnawn piak colh hna. Supreme Court tel nih zohfelnak kha democracy lam ningin tuah ve ahcun a rak ttha tuk ve hnga. Hi zawn hi ralkap nih fak bik in tutan nawlngeihnak an lak ah an chuankhanmi pakhat asi.

Global politik tiluan cuanh ah Pi Suh dirhmun a thlakchiat lio asi. Rohingya issue ah holh loin a ummi le ICJ ah Ralkap dirkamh in bia chimmi ruangah a rak dawtu le dirkamhtu Western ram hna nih hnu an chit lio caan asi. Cu chap ah vawlei cung Democracy pa bik asimi USA in thimnak ah teitu Biden cu Pres. Trump nih lih (fraud) in aa ka tei tiah a pom duhlo mi le Congress innpi bauh tiang dirhmun an phanhmi cu ralkap caah cun thazaang petu taktak a rak si ve. Pandemic ruangah vawlei cung ram kip anmah ram issue ah fak tuk in an buai cio hna. Vawlei cung hmunkhat cawlcanghnak thazaang a derthawm lio ngai caan asi. Hi boruak hi caan ttha i lak in Vom nam in an nam tiah ruah awk in a um ngai.

Ramchung ramleng lehrulhnak (Response):Pi Suh nih Ralkap tuahsernak cohlang lo dingin le doh dingin ca a ttial ti bantuk thawngpang a chuak. Biafiang asi le si lo theih asi lo. 88 Generation hruaitu Min Ko Naing tu nihcun, “Lam cungah mipi kan thi cang, thong chungah nunnak caan kan pek, zeiti hmanh in ralkap uknak kan cohlang kho lo, kan doh lai’’ tiah ti. 88 le 2003 lio bantuk in buainak le thisen luannak a chuah sual lai phan a um ko. Nain, Pi Suu hi daihnak lam aa tlaihmi asi pin ah global chan asi caah cu hlan bantuk in boruak a san lai cu zumh a um lo. NLD hruaitu upa colhcanghnak tu nih tampi lai a rel khawhmi asi.

Tlangcung ramkhel party le hriamtlai lei cun lehrulnak fak in a um lai zumh asi lo. A ruang cu NLD cozah nih a chawnhbiak hna ning a ttha lo ngai ti le USDP cozah Thein Sein lio kha pehtlaihnak a ttha deuh ti chimrelnak a tam ngai. Cun, Min Aung Hliang cathanhmi ah NCA lam le ramdaihnak fakpi in cuhlannak ttha in kan i zuam lai ati. Zei a lawh lai chim khawh rih asi lo. A ttha bik ding cu buainak chuahpi loin Ralkap le Tlangcung lei hriamtlai le party upa hna biaruahnak ngeih i, an chim bantuk in kumkhat chungah thimnak tuah khawh hi a ttha bik ko lai. Buainak a chuah ahcun ralkap nih caanttha la in an nawlngeihnak sau chinchin an lak khawhmi asi.

Ramleng lei in USA, White House, Europe etc… ram hna le UN- Secretary General-Antonio Guterres nih Ralkap mawhchaitnak ca an chuah cio cang. Asinain, hmual a ngeih lai zumh a um lo. Security Council tu hna ah Kawlram kong ceih dingin chuahpi khawh ahcun a ttha tuk hnga. China le ASEAN ram cheukhat nih anmah ram chung kong asi tiah an chimve. A poi ngai. UN-SC an chuahpi khawh hmanh ah Chinna nih a dirpi lo ahcun dantatnak tiang an phanhpi khawh zumh a um lo. Sipuizi bel in phihnak an tuah lai i a fak ding cu ram mipi aa si lai. A poi ko.

Ralkap nih zeitin hma an lak lai:Kawlram politik ah Ralkap kan um lo cun asi kho lo ti kha fek tuk in an dirpi caah kumkhat chungah an hram fakpi tlak an i zuam tthan lai. Kum khat chungah thimnak an tuah ko zongah thimnak ah USDP cozah tlinnak caah an i zuam hrim te lai. 2008 phunghram remh kho loin fehter chintu an i zuam lai a fiang. Khin Ngunt chan i Seven-Roadmap an suaimi ningin Kawlram democracy cu anmah phah ciami lam in kalter kha asi ko lai. 1990 thimnak lio ah kan pa Pu Van Kulh nih ‘Vawlei hi mit chimh buin beng ning law ka nganh lai lo” tiah a rak timi kha ralkap thluak a rak ttheih tuk caah a rak si ti a lang.

The Chinland Post nih Dr. Hmuh Thang interview an tuahnak ah “Federal Democracy phanhnak caah NLD nih an kalpi mi thingkung a hram in hau cu a si kho lai lo, a tthengnge tete in eih a hau; Ralkap hi zeirello (neglect) tuah awk an ttha lo” tiah a chimmi hi a rak dik ko rua hi teh.Khat lei kam in Tlangchung miphun hna kan dirhmun le thazaang zoh ah beisei ding dirhmun kan si lo ngai. Kan khelmi Federal cu aa khat dih nain kan lung aa rual kho rih hrim lo. Kan lungrual lonak le thazaang dernak cu ralkap nih an kan hmuh khawh tuk ruangah kan duhnak fakpi in an lak duh lonak asi ko. Bochan bikmi NLD le cawlcang kho lo dingin an tuah i, an ri khanmi chungkual lawngah politik i celh dingin an tuah fawn. Cucaah, Kawlram politik cu Ralkap nih kum zeimaw zat a duhning in aa celhpi rih ding cu a fiang ngai.

Kan Duhmi Federal Hmuhnak Lam:Tlangcung miphun hna nih kan khelmi Federal ram ser khawhnak caah cun kanmah Tlangcung miphun bak hi kan biapi ko lai. Politik cu nawlngeihnak i cuhnak game (Power competition or power playing game) asi an rak ti ttheo mi hi Kawlram ca ko ah a dik. Kawl miphun nih fawite in kan duhmi savo hi an kan pe bel lai lo. Kheng chungah a ummi savo cu kanmah tein kan lak khawh ve aherh. Milu in kan tlawm deuh ko nain, Kawl miphun cu kan kulh dih hna, ram vawlei (territory) in 70% tluk tlangcung miphun hna penmi ram asi.

Lungrualnak thazaang kan ngeih lomi hi a poi bikmi asi ko. A pikpak cio in kan doh chung poh cu power play game ah a sungmi kan si ko lai. Cucaah, Tlangcung miphun dothlennak a tuahtu le political party hruaitu hna nih hihi ruah khawh tuk ding asi. Kan theih ko buin kan i lungrual khawh lo cu kanmah santlaih lo asi. Ralkap tel in Kawl miphun zong nih Tlangcung miphun hna duhmi- Federal uknak phung in ram akal lo chung poh cu Kawlram ah daihnak le remnak a um kho lai lo ti cu an fian tuk ve ding khi asi. Fawi tein tei ding ah kan si kho lo, kan humhakmi ram vawlei (geo-politics) in kan tthawng tuk ve tthan.

Biafunnak : Tutan ralkap nih nawlngeihnak an lak hi timh ciammaam tein an lakmi asi. NLD cozah thazaang dernak le vawlei cung politik tiluan boruak caan ttha lak in vom nam in an nam. Ramchung mipi dohdelnak cu hlan bantuk in boruak san dawh asi lo. Ramdang cozah le UN tlangtlaknak zeipi asi lai zumh a um lo. Ralkap nih an chim bantuk in ram daihnak le thimnak hi tuah an i zuam lai nain, an dirhmun fehternak le 2008 phunghram ning in ram kalpi aherh zia an langhter chin lai. Tlangcung miphun party le hriamtlai lei dohdelnak fak a um lai zumh a si lo. Tutan nawlngeihnak an lak tthanmi nih Kawlram politik ah ralkap duhnak tel loin karhlan khawh dawh asi lo zia fakpi in a hun langhter tthan. Cun, Federal phanhnak ah NLD cozah bochan awk a tthat lo zia le, kanmah Tlangcung miphun hna lungrual in kan ttantti aherh zia zong a vun langhter tthan ngai ngai.( Note: Tial vek ah sau nawn in ka ttial i, lungsau in aa ka rel piaktu nan dihlak cungah kai lawm) Source: Plato Van Rung Mang,February 1, 2021