Thantlang Kan Farnu Thihnak: Khual Lung Le Lai Lung

𝐓𝐡𝐚𝐧𝐭𝐥𝐚𝐧𝐠 𝐊𝐚𝐧 𝐅𝐚𝐫𝐧𝐮 𝐓𝐡𝐢𝐡𝐧𝐚𝐤: 𝗞𝗵𝘂𝗮𝗹 𝗟𝘂𝗻𝗴 𝗹𝗲 𝗟𝗮𝗶 𝗟𝘂𝗻𝗴!
(estimated reading time: 9 minutes, 1867 words)

Rev. Dr. Joseph Herbert Cope (Cope Siangbawipa) le a nupi Elizabeth Cope (Cope Siangbawinu) cu Tiddim khuaah an rak um. Kum 30 chung Lairam ah an rak um. 1938 ah Cope Siangbawipa cu Halkha khuaah a thi i Halkha ah a ruak zong an vui. 1935 Government of Burma Act cu kum 1937 ah a hun nung i khuachak le khuathlang Chin miphun cu ram pahnih ah a kan cheu tikah Cope Siangbawipa hi Lakher Pioneer Mission (Mara in India) le American Baptist Mission (Chin in Myanmar) karah ramri kong ceihkhan dingin a kal i a tlun khuallam ah Halkha ah zawtnak in a thi. Hi lioah a nupi Elizabeth Cope cu Tiddim khuaah a um lio caan khi asi.

1960 hrawngah a hnubik kan Siangbawi Rev. Dr. Robert Johnson sinah Chinmi kan pipu hna nih an lung ah a riak zungzalmi bia an hal tawnmi pakhat cu “zeiruang ah hme Halkha khuaah a thimi Cope Siangbawipa kha a zawt a zual ko cang timi thawng a theih in Tiddim ummi a nupi Elizabeth Cope kha a rannak in Halkha leiah a hun ra zokzok i Run (Falam pawng) a phakah Dr. Cope cu a thaw a cat cang timi thawng a theih in Halkha tiang a pasal ruakvui le a thlan zoh dingah hun phak lawlaw ko loin Falam in America ram leiah khan a kir thai nak kha asi” timi biahalnak hi asi tawn.

Laimi cu thih aa fahsak ngaingaimi miphun kan si i Lai nunphung mit in cuanh ahcun ruah-awk a um ngaimi cu asi tak ko i kan pipu tarnu tarpa hna nih an lungthin ah a tap peng caah Johnson Siangbawipa atu le atu a ruang an rak hal zong hi an rak mawh hna lo. Falam hmanh phak cang hnuah Halkha i a thimi a pasal ruak fim loin America ram leiah kir taak diam ko cu…Lai lungthin mitin cun phun dang tuk khi asi ko. Nain, Mirang lungthin mit cun phun dang deuh hna a rak si ve caah khin asi men ko lai.

Johnson Siangbawipa nih hi tin aṭial, “Laimi tampi nih voi tampi an ka hal tikah a leh-awk hi ka hngal set hna lo. Ka leh khawh chungin ka hei leh tawnmi hna cu a za hrimhrim lo ti cu ka hngalh ko. Zeicatiah thihnak kong hna ahcun nunphung le nunphung an idanning hi a thuk ngaingai ko” tiah ati. Mirang cu an nunchung ah an i daw cikcek hna i an thih hnu ah an mitthli zong hi a tla tuk theng tawn ti lo.

Johnson Siangbawipa chimmi hi a dikmi asi. Thihnak kong hna ahcun Mirang le Laimi nunphung cu dannak a thuk ko lai. Kawl nunphung le Lai nunphung nih thihnak a hmuhning zong aa dang tuk ko lai. Mirang holh cun kan “value system” an ikhat hna lo. Phun dang cun: kan IDENTITY aa khat lo. Lai lung le khual lung cu a dangpi khi an si tawn. Kan or nih a hlammi tirawl phun le an or nih a duhmi tirawl phun hmanh hi an ikhat lo ngaingai. Thihloh, ruak-hngah, ruakvui, thlantlak kong hna ahcun kan nunphung danning hi a thuk khun. Pipu chan Lai hla le Lai lam zong hi kan thih kan loh kan nunphung he aa pehtlaimi hi an tam khun.

Malaysia in Kawlram leiah an tlunpimi kan farnu ruak cu Thantlang khuaah luhter duh loin khua lengah an vui timi thawng nih tulio cu lungthin nuam lo ngaingai in a kan umter. Thantlang muisam tiang kha a chiatter hnik deng i lung a ṭha lo ngai. Zeitindah mah thil hi a can khawh? tiah biahalnak kha a tomtom in a chuak. Hi tuahsernak cu Laimi rim a nam lo ngai ko i Laimi nunning le sining lungput he aa rem lo tuk hringhran. Laimi kan IDENTITY cu mah bantuk hi asi bal lo i Lai lungthin cu mah bantuk lungthin hi a keng bal lo. Lai nunphung mit in cun a zoh a chia ngaingaimi le asi awk hrimhrim asi lomi kha Thantlang khuaah kan hun tawn.

“Thlantlang timi min hi minṭha lo asi” tiah July 1980 ah Thantlang tiah a min an rak thlen ṭhan. “Than” timi cu mithan tinak asi i, “𝐦𝐢𝐭𝐡𝐚𝐧𝐧𝐚𝐤 𝐭𝐥𝐚𝐧𝐠” tinak asi tiah Chin historian Pu Chawn Kio nih a chim. Kawlram ah minthang ngaimi caṭialthiam Thakhin Thein Pe Myint nih “Wit-Te-tah-Taing-Tamiang-Asah” timi Kawl cauk ah 1966 March 2 ah Thantlang khuapi thar conglawmh puai a hun zawhnak le Thantlang min tete hi tam ngai a cauk ah a cuang. “Winner of Burmese Literacy Prize” a ngahmi asi i Thantlang khua hi min ngeimi Kawl cauk zongah a lang lenmi khi asi. Thantlang khua tlaknak hi kum 510 hrawng kal dawh asi cang i nai hrawng hmanhah Thantlang khuaah a tlungmi thil tete nih lei khuaza ceihphai len awk tiangin khuaruah deuh awk tete a hun chuahtermi hi a voi a tlawmte ti lo. Thil kalpining le tawlrelning tete ah khuadang kel deuh siloin phun dang deuhte a lawhnak zon tete hi a um pah deuh ko in a lang tawn. “Mithannak Tlang” ti asi bang Aung San dar milem kong zongah ram pumpi a thang bal i khualuhnak cataarmi le tutan kan farnu kong zong cu asi lengah Kawlram Vice President meehmun sinak le Mirang dohtu minthang Pu Lailuai Cinzah bantuk an semnak khua zong cu asi i hmailei zongah a chiatnak zong a ṭhatnak zongin a min hi than pah te rih te dawh khi asi.

Tutan kan farnu kong hi Thantlang khua Laihlum khuanu khuapa le zatlangbuu le biaknak hruaitu upa hna biaceih khuakhannak in a chuakmi asi lo. Thantlang ah a hun um tami miphun dang nawlngeitu hna biaceih khuakhannak deuhin a cangmi asi tiah Thantlang lei upa hna nih an hun chim. Bia dang cun: Lai lung kengin a chuakmi thil asi lo; khual lung kengin a chuakmi thil a hun si. Mipi himnak le ṭhatnak ruatin khua kan khang ti zong khi asi men ko lai. Asinain, cu nakin a thuk deuhmi le a ngan deuhmi thil kha khual lung keng nih cun chimh zongah a fiang kho ti lo i nawl zongah a nun nih a thei kho ti lo. Jonhson Siangbawipa nih thihnak kong hna ahcun nunphung idanning hi a thuk ngai ati bantuk in miphun dang bawi upa hna nih kan phunglam le sining kha hngalh-awk tlukin an nun nih a hngal kho ve ti lo caah kan ram le kan vawlei cia ah kan farnu cu khualeng ramlak lamkam ah vui dirhmun tiang a hun phaknak hi a hun si ko in a lang. Laimi kokek lungthin, Laimi nunning ziaza nih Lai tappi le Lai chumtual tiram vawleiah khua a khan i ro a rel khawh rih lomi zong kha tutan thil nih a hun langhter ngaingai.

Federal phung dik ahcun a tlawmbik cozah phunhnih: Ramkomh cozah le Ramkulh cozah a um tawn. Cun ramkulh chungah miphun fami cheukhat cu anmah tein khuakhan uknak nawl pek rih an si tawn. Mizoram i Mara le Lai zong khi anmah tein cozah an ngei. Phunghrampi nih an kutah a chiah cangmi zon ahcun Ramkomh cozah le ramkulh cozah nih an nunphung le an tappi le lungthu kongah ithlaknak nawl zeihmanh an ngei ti lo. Covid-19 phungphai kongah Mizoram State Assembly nih upadi a sermi kha Mararam le Lairam ahcun anmah nih an cohlan ti lo ahcun a nung ve lo. Federal phung cu miphun tampi cawhnak ramah hmanmi asi deuh bantukin cutin cozah pahnihthum a umnak cu anmah tualchung nunphung le sining kha ramkomh lei nih cun theih-awk tlukin an theihpi kho tawn hna lo caah anmah tein phung upadi iser hna sehlaw anmah tein khuakhan tawlrelnak nawl ngei hna seh an ti caah khan asi. Phundang cun: mahtein Ram Policy sernak nawl an ngeih lo ahcun an miphun le nunphung vawlei tiram kongah harsat buainak tete a chuak duh ngai tawn i an nunphung le an kokek sining a thei lomi hna nih an sermi phunglam upadi in an cungah khuakhan lairel khawh asi tawn lo. Cucaah Mirang hi an rak fim i kan phunglam ning tein uknak nawl zeimawzat kha Laimi ramukbawi hna kut chungah an rak chiah. Kawl he cun nunphung dangpi le miphun dangpi kan si caah anmah he phung upadi ihrawm loin a dang tein 1896 The Chin Hills Regulation phung upadi zong kha an rak kan suaipiaknak kha asi.

Tulio Kawlram ah thil poi ngaimi cu: “Federal phung ka cohlan” a timi ramkomh cozah sertu zong nih a tlawmbik cozah phunhnih timi federal muru hi a takin a nunpi duh lo. Naypyidaw in cabawm in ramkulh cozah cu a ser dih ko i, a duh lomi cu a duh tikah a phuah mei ko hna. Phun dang cun: cozah pakhat “One Government” lawng hi Kawlram ahcun kan ngei. Tulio Chin cozah kan timi hi cu Naypyidaw um Ramkomh cozah i a department pakhat bantuk men lawng khi a hun si. Hihi federal muru he aa kalh ngaimi asi i, 2008 phunghram remh hmasa hau loin a muru hi cu kalpi khawh asi ko nain a nunpi duh lo. Uknak lei lawng siloin Chin nunphung le tiram vawlei kongah mah tein phung upadi sernak nawl zong kha an kan onh fawn hoi lo. Cucaah miphun dang nih anmah nunphung he milin an sermi phung upadi cu Lai lungthu le tappi ah hman awk a ṭhat ve ti lo caah inn le lo kongah kanmah le kanmah harnak le buainak a chuah cuahmahmi hna zong hi a hun si. Cun Federal phung dik ahcun: cozah rianṭuantu (civil servants) zong kha ramkulh cozah nih amah tein “State Public Service” phung upadi sernak nawl a ngeih awk asi ve i, a tualchung le a dumhau chung zohkhenhtu le cozah rianṭuantu hna laknak le tawlrelnak nawl cu a kutah tling tein nawl a um dih awk khi asi. Tulio ah pohma 257 hmangin ramkulh nih State Civil Services hi mah tein ngeih khawhnak lam zong a um men ko lai. Nain, Kawlram ahcun mah zong cu kan ngei kho fawn hoi rih hna lo. Hi ruangah miphun dang cozah rianṭuantu hna khinmi bel cu chel ahcun kan tappi le lungthu ah ningcang lopipi in aa khing tawn i tutan zong Thantlang khuaah mi tampi ngaihchiat lungfahnak tiang a hun chuahpimi hi a hun si.

Kan nakin lungput le ziaza leiah a dingfelmi zong khi an tampi men ko lai i kan tluk lonak hna zong hi a um len men ko lai. Sihmanhsehlaw tutan Thantlang khua thilcang nih “Khual Lung le Lai lung” aa thleidannak muisam hi fiang tukin khin a hun langhter. Khual lung nih Lai tualrawn ah nawl a ngeih ahcun thilpoi a chuah khawhning zong khi fiang ngaiin a hun kan hmuhsak tiah ka ruah. 2020 thimnak ah khual rim a nammi le khual lung a kengmi hna hlawt a biapitning le Lai rim a nammi le Lai lung a kengmi nih Lai tappi le lungthu ah nawl kan ngeih a herhning kha tutan Thantlang ah kan tawnmi thil nih thimfung sanh lai-ah a hun kan chimh duak nolhmi khi a hun si.

Salai Van Lian Thang
7 October 2020