Salai Ceu Bik Thawng Nih Ramkhel ah mino maw biapi deuh upa timi cu fiang lak a phuan cang!

Mino le Miphun Ramkhel (Chin miphun-sernak caah)! Salai Ceu Bik Thawng

#Miphun caah Hrang Nawl bantuk kum 26 asi ah Miphun Party (CNO) a dirhpi hna i 32 ah ramhran(hriamtlaih) a hruai kho/ngamtu, Lian Uk bang Chin mino buu a hruai i sahrang Ne Win sinah federal biatung a dirh ngamtu, Zing Cung bang kum 25 (hrawng) asi ah Chin mino pawl Kachin ram ah ramhran a thawhpi ngamtu, Pu Lian Hmung Sakhong bang kum 28 hrawng a si ah Miphun Party (CNLD) dirh/hruaitu ah itel in miphun le ram caah Myanmar ram tlirh in pawlai bang a huuk ngamtu —-MINO…kan Laimi (Halkha holh aa hrawmmi) chungin tampi an chuak kho ti lai maw? Kan hrin a dong sual lai maw?

#Nihin ramkhel ah mino maw biapi deuh upa? An biapi veve ko. “Kanmah kan biapi deuh” tiah i al le idoh can si lo— riantuanti can a si. Asi kun ah, aziah MINO kong biapi in tlaang ka tar kun? Upa (tar le pensen) pawl nih nihin kan ramkhel(abik in party ramkhel) a khuhchilh/iap tuk lawmlam caah a khiing aa buaktlak (balance) deuh a hau i a torsiam ahau cang rua ka ti caah a si.

#Aziah cucu mino pawl an santlaih lo bia si ko cu ta? A ttuan kho poh nih ttuan ding si ko lo maw? (Cutin a chimmi nai hrawngah ka theih len).

1. Nihin ramkhel ah mino an lu an tun khawh lonak a ruang hi, anmah lila an thla a corh thlu lo le zeiruahrah lo bia a si thlu lo. An mawh lonak a tampi ve. Pakhatnak ah— kan upadi nih mino buantual a phih ngai. MP cuh duhmi le vuanci khawhnak kum rikhiah (ramdang zong an kham ko nain Myanmar hi a zual). Pahnihnak—kan ram sipuazi chiat tuk ruangah mino pawl fawi tein an ke in an dir kho colh lo. Pathumnak— upa pawl pensen le lawngkang an tam caah an can/phaisa an thawh khawh deuh. Cucaah party chungah an bia a nung i hmun an nei deuh. NLD candidate thimnak zongah upa pawl phaisa in rian an tuan I mino pawl hmun an ting lo timi hmuh len a si hih. Palinak– kan khuatlang ah ramkhel hi upa rian a si tiah nunphung in ruah a si.

2. Cun, kan ramkhel/dothlennak hi nihin upa/tar chan ah ai lim ding a si lo caah mino he liang ichanh (let-sinh-kan) a haumi a si. Upa nih an neihmi hmuhtonnak le lungsaunak kha mino nih an ngeihmi chantiluan ruahnak thar le marzannak he komh a hau.

#Cucaah mino le nu pawl papek deuh caan a si kan ti tikah tar/upa/pa pawl “ithawn uh” tinak si lo. Acungah kan langhter bang atu cu ramkhel lawng si loin khoika sector kip ah aa buaktlak lo tuk. “Anmah chuah in rak chuak te ko hna seh” ti awk a si lo. Domhtlaih, cawithlir le hmun pek a hau.

#Kum sau tuk cancer zawtnak bang kan Chin khuatlang ah hram a thla cangmi, sin-um lungput, miphundang uarnak, mit ralchiatnak, pengtlang lungput leng in khuaruah khawhlonak le meikhu lawng cuanh ramkhel kaltak in… miphun luatnak le federal mahte khuakhannak taktak hmuh khawhnak ding ahcun…nihin kan mino hna nih mang thar an manhmi ‘Chin Miphun Sernak’ (Chin Nation-Building) lawng nih a hrin te lai i thangthar pawl nih an ipawi liomi miphun dawt/ttanhnak (nationalism) lawng nih a hrin te lai tiah ka ruah ko (cang).

(Atang ah capar tling in rel khawh a si— Fingrei Journal ah ka tialmi si rua ka ti)
++++

Mino le ramkhel: Chin miphun sernak(nation-building) caah mino liang cung rian —- By Salai Ceu Bik Thawng

#Tuanbia cuanhnak
Aliamcia kum 100 chung Myanmar ramkhel tuanbia ah mino pawl dirhmun a tlangpi in van cuanta duak usih. Mirang chan kum 1900 kuakap ah YMCA timi Khrifa mino buu cu an rak dirh i Mirang cozah le Khrifa hri tlaihmi a si caah ‘cu maw kan duh lai’ tiin Buddhis mino buu a simi YMBA cu Kawl mino pawl nih tlawmpal ah an rak dirh ve. Cu buu cu ramkhel cawlcanghnak zongah biatak tein an rak hman nain caan sau a rauh hlan ah a kuai i a thi thai. Asinain Kawl mino tampi cu kum 1930 hrawngin ramkhel/dothlennak tthanghphawknak fakpi in a hung karh i adonghnak ah Aung San tepawl mino kum 30 kuakap pawl nih hruaimi AFPFL nih hruai in zalonnak (independent) tiang khel in cozah tiang an rak ser khawh– mino thazang bak in dothlennak(revolution) an hlawhtlinh kan ti lai cu.

Cu lioah tlangcung mino pawl zong cawlcanghnak tete a rak i thawk ve cang. Hi zawn ah lungfimchimtu (lesson learn) pahnih van langhter ka duh — Shan le Karen mino buu. Kum 1945 hrawngah Shan Mino Buu cu Tin Aye timi cawngsaya pa hruainak in zalennak (independent) hmuhnak ding caah an rak cawlcang ngai ve. Asinain Kawl ramkhel buu a simi AFPFL nih an chaak an merh khawh ngai hna caah miphun ramkhel kongah khua an rak sualmi tete a um ti khawh a si. A bik in Shan hruaitu sawbua pawl nih “Aung San hi kan ai a kan awh kho lo, kan miphun zalonnak kong kanmah tein kan chimrel lai” tiah Mirang cozah sinah ca an rak kuat lioah annih Shan mino buu pawl nih “Aung San nih kan miphun ai an kan awh ko” tiah a linglet in ca an hei kuat ve ruangah an miphun khuakhannak a khupthal ai let. Cucu nihin Shan mipi nih ‘palh’ an puh cang hna. An tuanbia ai dawh ti lo kan ti lai cu. Adang pakhat cu Karen mino pawl an si. KNU upa pawl nih AFPFL Kawl upa pawl he ramkhel ceihmainak an tuah i an lungtlin lo caah cozah thimnak ah itel lo dingin an nuar (boycott) lioah Karen mino pawl cu Kawl cozah nih thutdan in an rak lemsoi khawh hna. Cu thil nih Karen tuanbia ah belnang a neh ve.

Chin miphun tucu Kawl, Karen le Shan tepawl tluk in ramkhel ah mino kan cawlcanghnak hi khua a rak hlan lo. Kum 1950 hrawngah Hrang Nawl tepawl bantuk kum 21 ah MP a tlingmi miroling kan ingeih ko hna nain a buu in mino cawlcanghnak cu a rak um lo. Kum 1972 ah Pu Lian Uk hruainak in “Chin mino pawl nih cozah sinah ruahnak cheuhnak” timi federal catluan cu Ne Win cozah sinah an rak pek i cu ruangah minung a zaa dengin an rak tlaih hna i acheu thong an rak thlaak hna. Miphun huap mino min in cawlcanghnak cu culocu hmuh awk dang um tuk lo.

#Ramkhel le kumkhua
Vawleicung ram tampi ah ramkhel luh khawhnak dingah upadi nih kum a khiahmi ruangah mino tampi a donh hna. Cucaah vawleicung MP pawl dihlak i an kum a buaktlak (average) hi kum 53 a si i cu nih a langhtermi cu mino an tlawm taktak tinak a si. Asia le Myanmar ram ko hi kan zual ti khawh a si. Myanmar ram nihin upadi ningin ramkhel kum rikhiah cu president caah kum 45, rampi huap vuanci pawl caah 40, ramthen vuanci 35, MP(cung dot) caah 30, MP (tang dot) 25 a si. Hihi a tamtuk i mino caah a poi ngai. Cucaah Myanmar ram cozah pawl cu kum 70 in 80 karlak ngawt an si i tar zohkhenhnak buu a lo ti zongah an soisel phah hna.
Australia le UK ram te hna ahcun kum 18 cunglei paoh MP cuh khawh si ko i France ram ahcun kum 18 in president hmanh icuh khawh si. Cucaah atulio France ram president cu kum 39 asi khawhnak a si.

A poi bikmi cu, a bik in nichuah lei ram pawl nihinni kan lungput le kan nunphung ah ramkhel hi ‘upa’ pawl lawng tuah ding bantuk in kan hmuhmi hi a si. Laitlang ca lebang ahcun ramkhel (MP cuh) hi pensen la cia pawl rian bantuk a lo cang. Mino cu an an lungput a puitling rih lo timi lungput(stereotype/prejudice) kan ngeihmi hi hrawh hmasa a hau. Keimah pumpak zong ramkhel party (CNP) ah kum 27 ka rak si lio tein General Secretary ka ttuan tikah, upa pawl le tar pawl he ramkhel ttuan tikah harnak tampi ka rak tong bal. “Mino nan si le tuanbia kong nan thei lem lai lo, nan puitling rih lo” tiah zohchuk le hmuhniam ka rak tong ngai.

#Ramkhel ah Mino = Upa
A taktak ahcun ramkhel ah upa ee mino ee iti awk a si lo. Biahmaithi ah ka tial cang bang in mino kan si caah ‘lungtawi, theihhngalhnak nih tlinh lo’ tibantuk kan ngei kho i ramkhel khuakhannak ah upa nakin kan palh a tam deuh nakzong um kho men ko lai– zeimawzawn ahcun. Asinain upa pawl zong chantiluan an dawi khawh lonak zawn le ideology tthing (a bik in Ne Win le Than Shwe cozah tangah a ngolh cangmi ruahnak hlun) an ngeihnak tampi a um ve kho ko. A bik in nihin ni Chin miphun le Myanmar ram sernak dothlennak kan tuah cuahmah lio le kan saduhthah a tlin hlan ah mino le upa karlak ah fek tein imarkamh caan a si. Mino nih upa pawl sinah hmuhtheihnak(experience) tampi cawn a herh bantuk in upa zong nih mino pawl sinah ruahnak thar (innovative idea) tampi an laak a hau ve. Phundang in chim ahcun upa lawng in a ngah lo bantuk in mino lawng zongin a ngah ve lo.

#Chin miphun sernak mino kut ah a um
Chin miphun hi kan vanthatnak a tampi nain ramkhel ah kan vanchiatnak ngai pakhat cu nation-building timi miphun sernak ah hmin tein kan rak isersiam manh lomi hi a si. Kan hawile Rakhine, Kawl, Shan, Mon tepawl bantuk in siangpahrang le sawbua hna kan rak ngei manh lo. Cucaah nihin ni ah miphun hmelchunh timi national identity kongkau ah siseh, tlaang holh kongah siseh, miphun dawtnak le lungrualnak sersiamnak ah harsatnak fakpi in kan tong cang.

Phundang in chim ahcun Shan, Rakhine le Mon tepawl cu miphun sernak an hminh ciami kha Kawl nih an hrawhpiak hna caah cucu atu hi sertthan asiloah lumh ttthan an timh a si, kannih Chin miphun tucu kan rak hminh manh lomi, Kawl le Mirang cozah nih an rak hrulhter caah atu hi a thar in chumh kan thawk khi a si— cucu aa dang ngaingai. Cucaah annih nih kar khat an kar ahcun kannih nih kar hra kan kar a hau. Cu lo cun globalization tiluan zong nih a kan chilh cang lai caah hrulh thai kan fawite. Cucu miphun tlau cu a si hnga.

Cucaah miphun tlau a siang lotu mino pawl nih tuanvo kan ngei. Nation-building timi cu kum saupi simanking timhlamh in kalpi a hauh caah mino pawl kan biapit khun nak a si. Hi tining tein kan kal i miphun zalonnak kan ngah lo ahcun tuhnu kum 30-50 hrawng ah Chin miphun kan tlau khomi si. Cucu nihin mino pawl kum 60-70-80 an va si te tik le an fale kum 30 hrawng an va si te tik ding khi a si. Cu tikah cun Chinram ah Chin miphun hi khual kan si te kho i cu Chin fanau pawl a tamdeuh nih Chin holh le ca an tial thiam te lai lo– atu hmanh ah cucu a si pah cang.

#Mino nih zeidah kan tuah kun lai?
Cu miphun lohma chuah khawhnak ding caah mino nih tuan dingmi a tampi — a bik in ramkhel lei in. Cu lakah ka lung chuakmi tlawmpal te van langhter ka duhmi cu –

(a) CYO timi Chin mino buu hi Mizoram i YMA bantuk in miphun huap in tthawnter a hau. Cucaah pengkip le tlaang kip le ramkip cio nih CYO min in buu rak dirh cio a hau. Cu vialte cu Central CYO tiin miphun huap CYO sut tungpi kha dirh in kalpi te ding si lai. Atu zong a hram kan hun thawk cang i cucu dirpi cio ahau.

(b) Mino nih pumpak in siseh buu in siseh ramkhel ah luh deuh ding. Acung ah kan langhter bangin upadi le kan upale pawl lungput ruangah itel le cawlcangh a harnak tampi hmanh seh cu pawl vialte cu pah dih ahau. Party ramkhel ah luh dih ding tinak si lo. Ramkhel ti tikah miphun dawtnak, lungrualnak le sernak caah mah le zawnchuak in a herhmi ttuan le ngeihchiah, fimnak le thazang chuah cio kha a si. Mino kan si caah cawnnak, kawlhawlnak le nuamhnak caah caan pek a herh lio bik a si ko bu ah, miphun caah zeimawzat cu pek ve a hau–a tlawmtam ti loin.

(c) Mizoram tluk tal in miphun dawtnak liva (lever) kan kaiter a hau. Kan pu le kan pa le pawl miraltha nih miphun dawtnak an ngeihnak kha zohchunhnak laak a hau. Asinain khatleikap ah kan pu le pa le cheukhat pawl cu sifah ruangah maw, theihhngalh nih a tlinh lo ruangah maw, a ruang tampi ruangah, Kawl bawi pawl nih an zal ah an rak sanh hna i an thluak an rak ttawlmi hna ve. Cu hna pawl nih thi rawnhmi le thluak ttawl chinmi kan si lo ding a biapi.

(d) A bik takin pengtlang lungput ah fak tuk in pil i Chin miphun huap zoh khawh lo le tuah khawh lo tiang a chuah loding kha kan iralrin caan a cu cang. Khuate ummi nih khuate ca a ruah kha a dik ko. Peng huap minung nih peng huap in ruah a hau ko. Asinain a biapi bik cu miphun huap in khuaruatmi kan si chih ding kha a si. Kan pa le kan u le tampi cu pengtlang ramkhel khur chungin an chuak kho ti lo. Cu bantuk in nihin mino pawl kan si ve sual ahcun kan miphun kawltung kan phan kho lai lo.

(e) Chin miphun si hi ilunghmuih hna usih. Mino tampi cu Chin si an ningzak cang. An thla a kaam. Miphun dang i ruah/rel kha an uar cang. Hihi miphun tlaunak zawtnak hrik (bum) cu a si. Miphun sinak aa lunghmuihmi lawng nih miphun a dawt khawh, a kilven khawh i miphun caah a ral a tha ngam lai. Kanmah le kanmah i chek ve cio usih. Kawlvai pawl lakah Chin kan si hi kan ningzak maw? Cu he rualrual in ruahchih ding cu, kan tu le kan fa le pawl nih Chin miphun an sinak an hun ilunghmuih i an mithmai a kauh khawhnak dingah nihin mino nang le kei nih zeidah kan tuah (khawh) timi zong a biapi ve. Phundang in chim ahcun miphun mithmai a hngaltertu mino tampi kan herh.

Chin miphun, vawlei hmunh chung a hun hmunh khawhnak ding caah nihin Chin mino pawl nih lungrual tein le raltha tein kan dirpinak cungah Bawipa kan Pathian nih thluachuah kan pe sehlaw teinak kan pe ko seh!

 236 total views,  1 views today

This function has been disabled for Chin 11 News.