CNLD Nih Teinak A Hmuh Ahcun Chin State Budget A Zor Lai Lo; CNLD Kong Bialehnak

Pakhatnak ah — Hihi NLD le USDP Kawl mei-tlai party upa pawl bia meilah asi i ramkhel ah a niam tukmi a si. Atu kan ramkhel ah a biapi bik hi Federal mahte khuakhannak lak ding le democracy (ralkap uknak doh) a nun thai nakding kha asi. Cu lio ah hmuhtheihnak–budget, tender le arsa eittinak ding lawngte mit a rak au mi an um. Miphun dothlennak ah a hak a kaumi Rakhine, Shan le Kachin tehna ah cun ṭhanchonak (development) hi cu cazin ah an chiah lomi a si.

Pahnihnak ah— A dik zong a dik lomi asi. ‘Lau hna seh, ttih hna seh’ tinak men asi. Mizoram ah Vai Party a simi Congress nih tuanpi in an rak aupi len bal. Asinain Miphun Party a simi MNF party nih cozah Caan hnih/thum an hun tlaih ve tikah zei pipa aa thlau hlei lo kha, mipi nih an mit in an hmuh tikah— cu bia cu an chim ngam ti lo. Rakhine ah NLD an sung nain an budget a zor hlei lo khih.

Pathumnak— Laitlang NLD le USDP cozah nihcun Nay Pyi Taw ah an kal i an pipu le sin ah kutdok bang zapei donh in an hal hna. A hal zong an hal ngam lo i an pekmi hna zat paoh kha ‘kan i lawm’ an ti ko rua. Kannih nihcun khukbil in kan hal hna lai lo. ‘Leiba cawh’ tu in kan cawh hna lai. Kum 70 chung thlawh lo chuahtak mi Lopil bang in nan kan hnon i nan kan namneh caah hawi hnu i kan fualnak a si. Panglong minthutu miphun 4 ah kan i tel, Myanmar rampi horkuang ah a rak tlak laite ah Chin Battalion nih minung 200 leng thisen le nunnak in kan rak khamh. Atu ah nan kan tuahto ning le nan kan daithlanhning hi kan duh lo tiah a herh le kan sawhchih hna lai. Mahsahlah chan ah E.K Kim Ngin (Laitlang uktu) nih Kawl cozahpi sin ah Laitlang budget hal kha ‘mithmai a bi tuk’ tiah a rak i phuhrung ti a si. Cucu Laimi nih hin kan pale tampi (a bik in Kawl party hnuzul pawl) lungput a si. An pi le an pu pawl nih ‘tam tuk nan kan hal’ tiah sik sual lai an phang i tampi an hal ngam hna lo. Hihi miphun party (CNLD) le Chin mino nih kan duh ti lo. Mizoram hruaitu Pu Lal Deng nih India cozahpi sin ah budget a hal hna tikah Vai bawi pawl an zai lengmang, ti a si. “Nan chuahpimi vial a tlawmte, nan halmi a tam tuk” an tak ti. Cu tikah “A si le kannih hi khingrit kan si ai, iinn-dang teh kan chuah ko ne lai” a ti hna i, Vai pawl an lau (thinphang) ti a si. Kutdawh ramkhel policy in leiba cawh ramkhel caan a si cang.

Pa 4nak— 2008 Phunghrampi ningin budget phawtning hi zoh usih. Section (193) ning in Chin cozah nih ramthen budget cu suaisam a si i section (230) ningin President hruaimi Finance Commission ser a si. Cu ah cun Chin cozah lutlai Chief Minister zong aa tel ko. Cu Commission nih (230) (d) ningin ramṭhen cozah kip kha budget ṭhenhphawtnak an tuahmi a si. Cu hlan ah cun ‘bawi tawzat a thiam deuh paoh tam deuh hmuh a rak si ko. Cucu “a ṭah aw a thang deuh paoh hnuk tam deuh din” asiloah “hal u law pek nan si lai’ timi policy kha a rak si. Asinain atu ahcun cu tin a si ti lo. Democracy ram ah an hmanmi Financial Commission i budget ṭhenhphawt ning tahfung (criteria) a simi– sifahnak cazin (poverty index), milu tlawm-tam (population), hmunhma/hlat-naih (geography/distance) ti pawl kha zoh in Myanmar ram zong ah budget ṭha tein ṭhenhphawt a si cang— kum 2018 hnu khan biatak tein zulh a si. UN, World Bank, ADB le IMF tepawl nih formula/method/criteria an suaisampi. Cucu India i Finance Commission bantuk khi a a si cang. Cucaah a fawinak cun budget ṭhentphawtnak hi bawi tluanh le party vote pek tepawl he a pehtlai ti lai lo. Atu i Laitlang ah budget hawi nakin zatuak(%) tamdeuh kan ngahmi zong khi Myanmar ram ah sifahnak buaktlak 24% lawng a si lioah Laitlang kha sifahnak 58% a si– Yangon, Mandalay tepawl 13% lawng an si tikah– a let 5 tluk in kan sifahnak a zual caah a si. UN i SDG-2030 hmuichon ning in sifah hloh a herh caah a si.

Pa 5nak— Laitlang cozah nih thanchonak le sipuazi (development & economy) kongah idea an ngeih lo tuk caah le an ralchiat tuk caah (asiloah an lungput a that lo caah) a lut ding hnga tluk hmanh in a lut lo. A nai bik pakhat ka chim lai. India cozah nih kum fatin Laitlang le a ramri he aa pehmi Myanmar ram ṭhanchonak caah USD 5 million hi earmark a tuah peng (a chiah peng) nain “a soktu um lo ruang ah” zatceo hmanh kan hmang kho ballo tiah an counselor nih a ka chimh lengmang. Cozah nih hnatlakpi a hauh caah a si. Kaa tuar lo i CNF tang ah dirhmi CCPR min in 2017 lioah USD ting 5 man tluk ka sokpi hna. Chin State cozah nih recommendation min a ṭhu ngam lo “cunglei Nay Pyi Taw ah va kalpi uh” an kan ti. Asinain Peng pakhat project ca vial ahcun CM nih Vuanci Soe Thet kha min a ṭhutter ko tiah kan theih– cu tu cu hei chia ko usih. Cucu kan i tuar ti lo i naite May thla ah khan Paletwa ralzam pawl caah ti in project cu USD sing 2 man kan sok ṭhan i Chin Cozah nih min an thu duh/ngam hoi lo. Recommendation pek kha upadi nih a kham lo i ngamh/duh lo awk hrim a si lomi a si. Zeitluk in dah mizapi kan sungh! Chin cozah nih ṭhanchonak ca ah idea ngei hna sehlaw project tuah cawk lo a si. Ramdang bawmhnak tampi a luhter khawh.

Biafunnak— Cucaah CNLD teinak kan hmuh i cozah kan kai ahcun Chin cozah budget a zor hlei lai lo leng ah project tampi kan ser khawh lai caah ramchung ramleng in ṭhanchonak budget tam deuh hmanh in a lut lehlam lai.

Salai Ceu Bik Thawng

 246 total views,  1 views today

This function has been disabled for Chin 11 News.