A Ropui Tuk Ee, Pu Siang Mang Le Pu David Ngaisak Upatnak Kan In Pek

๐“๐ก๐ž ๐Œ๐จ๐ซ๐š๐ฅ ๐“๐ž๐ฌ๐ญ ๐จ๐Ÿ ๐‹๐ž๐š๐๐ž๐ซ๐ฌ๐ก๐ข๐ฉ: ๐”๐ฉ๐š๐ญ๐ง๐š๐ค ๐Š๐š๐ง ๐๐ž๐ค ๐‡๐ง๐š: Pu David Ngaisak upatnak kan in pek! Pu Siang Mang upatnak kan in pek! Hruaitu แนญha nan si. Ralkap cozah nih rian แนญuanti an sawm hna nain an cohlang lo. Phundang cun: riankhinhmi an al. Mi tampi caah hi bantuk tei hi a fawite lo. This is the moral test of leadership and principle. You won!!

Chin miphun nih “A Man of Principle” an timi hruaitu phun khi kan herh ngai lio caan asi. We need principled Chin leaders! Hruaitu tampi cu biachimrel an thiam i an za ko, nain zulh ngam an si แนญheo lo. Mi tampi cu an thiamfimnak a sang i an za ko, nain bochan ngam an si แนญheo lo โ€“ “integrity le principle” a bau deuh caah khin asi tawn. Cu lioah mah bantuk hruaitu แนญha kan ngeih hna hi kan i uang! Kan i lawm! Kan hmai a hngal ngaingai.

“Men of Principle: Ka Upatmi Chin Ramkhel Hruaitu Pathum” timi cabia tawite kha kan hnu kumah ka แนญial โ€“ Pu Hrang Nawl, Capt. Mang Tung Nung le Pu Lian Uk, an si.
Hi ka hin rel khawh asi. https://www.facebook.com/vanvansalai/posts/688366555420804

Hruaitu tampi cu duhnung ngaiin a rami lianhnak le rumra hihai bawi sinak, ๐‘Ž๐‘˜โ„Ž๐‘ข๐‘›โ„Ž๐‘ง๐‘– le chawva tangka hna nih an dirhmun kha fawi tein a thlen tawn. Principle fek a ngeimi hruaitu phun cu an si ve hna lo. MP hmun 10 hmumi Pu Za Hre Lian a um ko nain MP hmun 2 te lawng a hmumi Capt. Mang Tung Nung kha Prime Minister U Nu nih Chin Vuanci rian a pek โ€“ Chin cozah ser a fial. Zeitindah a leh?

“๐‘๐‘’๐‘–๐‘ก๐‘–๐‘›๐‘‘๐‘Žโ„Ž ๐‘€๐‘ƒ 2 ๐‘™๐‘Ž๐‘ค๐‘›๐‘” ๐‘Ž โ„Ž๐‘š๐‘ข๐‘š๐‘– ๐‘›๐‘–โ„Ž ๐ถโ„Ž๐‘–๐‘› ๐‘‰๐‘ข๐‘Ž๐‘›๐‘๐‘– ๐‘™๐‘’ ๐ถโ„Ž๐‘–๐‘› ๐‘๐‘œ๐‘ง๐‘Žโ„Ž ๐‘๐‘ข ๐‘˜๐‘Ž ๐‘ ๐‘’๐‘Ÿ ๐‘™๐‘Ž๐‘–, ๐‘Ž ๐‘ก๐‘Ž๐‘ง๐‘Ž ๐‘™๐‘œ, ๐‘‘๐‘’๐‘š๐‘œ๐‘๐‘Ÿ๐‘Ž๐‘๐‘ฆ ๐‘โ„Ž๐‘ข๐‘›๐‘”๐‘˜๐‘Ž๐‘™โ„Ž ๐‘Ž๐‘ ๐‘–” tiah a al, a duh lo. Bawi rengsang sinak hna nih a hninsai lo, an mit a thi nemmam lo, dinfelnak kha fek tein a dirpi, a dik lomi le a hman lomi thil tuah kha a duh bak lo. “A Man of Principle” asi. “A Man of Integrity” zong asi. Upatlak le uar tlak dakaw asi. U.S.A ah minthang ngaimi Yale University nih “Moral Foundation of Politics” timi cawnnak ah case study pakhat an lakmi cu: Eichmann Trial asi.

Adolf Eichmann timi pa cu Germany ram Hitler Nazi cozah tangah cozah bawi nganpi ๐˜›๐˜ณ๐˜ข๐˜ฏ๐˜ด๐˜ฑ๐˜ฐ๐˜ณ๐˜ต๐˜ข๐˜ต๐˜ช๐˜ฐ๐˜ฏ ๐˜“๐˜ฐ๐˜จ๐˜ช๐˜ด๐˜ต๐˜ช๐˜ค๐˜ด ๐˜”๐˜ข๐˜ฏ๐˜ข๐˜จ๐˜ฆ๐˜ณ โ€“ duhbohmuci reng a แนญuan. Thahnak hmun kalpimi Judah miphun hna an phorhnak le kalpinak lei rian nganbik tlaitu bawi khi asi. Vawlei ralpi 2nk a hun dih, Germany cu ral a sung. Israel Secret Service, The Mossad nih mindeu in aa thuhnak le a zamnak Argentina ramah Eichmann cu an va tlaih i Israel ramah an kalpi, upadi an serchom, taza an cuai, thihdan an pek, hri in an thlai, an thah! Vawleicung ah rolingbik tazacuainak pakhat kha asi.

Israel cozah nih taza an cuainak hram upadi (legal basis) cu “1950 Nazi and Nazi Collaborator’s Punishment Law” timi WW II lioah Judah miphun thahnak a buarmi hna dantatnak upadi kha asi. Tazacuai lioah prosecutor pawl nih Eichmann cu a sualnak cohlan dingin an nor, nain aduh lo, “ka sual lo” tiah ati. “Judah miphun ka hua hna lo, ka ral ah ka hmu fon hna lo, cunglei nawlpekmi order kha fel tein ka zulh i ka แนญuan ko” tiah ati.

Amah lei kam cun adik ve kho ko. Nazi Germany cozah tangah cunglei nih an fialmi nawl kha felfai tein a แนญuan dih, cunglei nawlpekmi kha a al hna lo, ziah mah hi nan ka tuahter tiah cunglei ah biahalnak zong atuah lem lo, mizeidah ka phorhmi hna hi an si i, zeidah an cang lai, ti zong kha a hei ruat tuk lem lo, cunglei nih an fialmi felfai tein tlamtlinter dih kha ka rian biapibik asi, tiah a ruah, cozah riantuantu แนญha “a very good manager” si kha a caah cun a biapicem ah a ruah ko.

(๐ป๐‘’ ๐‘‘๐‘–๐‘‘๐‘›’๐‘ก ๐‘š๐‘Ž๐‘˜๐‘’ ๐‘Ž ๐‘š๐‘œ๐‘Ÿ๐‘Ž๐‘™ ๐‘—๐‘ข๐‘‘๐‘”๐‘š๐‘’๐‘›๐‘ก ๐‘Ž๐‘๐‘œ๐‘ข๐‘ก ๐‘คโ„Ž๐‘Ž๐‘ก โ„Ž๐‘’ ๐‘ค๐‘Ž๐‘  ๐‘‘๐‘œ๐‘–๐‘›๐‘”. ๐ป๐‘’ ๐‘‘๐‘–๐‘‘๐‘›’๐‘ก ๐‘ž๐‘ข๐‘’๐‘ ๐‘ก๐‘–๐‘œ๐‘› ๐‘Ž๐‘ข๐‘กโ„Ž๐‘œ๐‘Ÿ๐‘–๐‘ก๐‘ฆ. ๐ป๐‘’ ๐‘‘๐‘–๐‘‘๐‘›’๐‘ก ๐‘๐‘Ž๐‘ฆ ๐‘Ž๐‘›๐‘ฆ ๐‘Ž๐‘ก๐‘ก๐‘’๐‘›๐‘ก๐‘–๐‘œ๐‘› ๐‘ก๐‘œ ๐‘คโ„Ž๐‘œ ๐‘–๐‘ก ๐‘ค๐‘Ž๐‘  โ„Ž๐‘’ ๐‘ค๐‘Ž๐‘  ๐‘ก๐‘Ÿ๐‘Ž๐‘›๐‘ ๐‘๐‘œ๐‘Ÿ๐‘ก๐‘–๐‘›๐‘”, ๐‘คโ„Ž๐‘’๐‘กโ„Ž๐‘’๐‘Ÿ ๐‘–๐‘ก ๐‘ค๐‘Ž๐‘  ๐‘กโ„Ž๐‘’ ๐‘Ÿ๐‘–๐‘”โ„Ž๐‘ก ๐‘กโ„Ž๐‘–๐‘›๐‘” ๐‘ก๐‘œ ๐‘‘๐‘œ. ๐ป๐‘’ ๐‘—๐‘ข๐‘ ๐‘ก ๐‘ค๐‘Ž๐‘›๐‘ก๐‘’๐‘‘ ๐‘ก๐‘œ ๐‘๐‘’ ๐‘Ž ๐‘”๐‘œ๐‘œ๐‘‘ ๐‘š๐‘Ž๐‘›๐‘Ž๐‘”๐‘’๐‘Ÿ, ๐‘ก๐‘œ ๐‘๐‘’ ๐‘Ž๐‘๐‘๐‘™๐‘Ž๐‘ข๐‘‘๐‘’๐‘‘, ๐‘ก๐‘œ ๐‘”๐‘’๐‘ก ๐‘Ž๐‘› ๐ด)

Nain, a ding lomi riankhinhmi le fialmi cu ziahdah na แนญuan? A dinglomi cunglei nawlpeknak order cu zeiruangdah na al hna lo? Nangmah tein achia le aแนญha thleidan tuaktan khawhnak (moral judgement) na ngei lo maw? Cuticun sual dantat a tong ko โ€“ thihdan an pek! Kam khat leiah Israel ram hmanh aa sem hlan i a cangmi sualnak kong kha kum zeimaw hnuah ram pakhat ah a hun dir i zeitindah upadi cu an serchom i taza cu an cuai khawh? Ziah cu zon “the sources of state legitimacy” cu Eichmann nih a al hna lo? Question a tuah hna lo? Phunglut in hrinmi cozah “legitimate government” timi hi zeidah asi? Phungning loin hrinmi cozah illegitimate government cu zeidah asi? Zeidah illegal, but legitimate an timi cu asi hoi? Biahalnak tampi kha a um kho tawn.

Ramkhel hruaitu hna le cozah rianแนญuantu hna nih “moral judgment” hi nifatin non in an tuah a haumi hi a um tawn. Tulio Kawlram ah cu “moral question” cu biapi ngaiin kan ton cuahmah. “Moral Foundation of Politics” timi cawnnak zongah a biapi ngaimi kha asi. “Civil Disobedience” timi sullam cu: daihnak tein rammi hna nih ading lomi le a hman lomi phung upadi cu zulhlo le phunglut in hrin lomi cozah sinah ngunkhuai peknak tbk tuahlo le zulhlonak in lungtlinlonak langhter kha asi.

Martin Luther King Jr. nih “one has a moral responsibility to disobey unjust lawsโ€ tiah a rak chim. Phungning loin tuahmi upadi cu zulhlo le tuah lo ding kha mawh kan ngei, ti asi.
Eichmann cu Nazi cozah tangah cozah bawi nganpi pakhat kha asi. Tulio Kawlram ah biahalnak biapi ngaimi cu:

“๐˜•๐˜ข๐˜ป๐˜ช ๐˜Ž๐˜ฆ๐˜ณ๐˜ฎ๐˜ข๐˜ฏ๐˜บ ๐˜ค๐˜ฐ๐˜ป๐˜ข๐˜ฉ ๐˜ต๐˜ข๐˜ฏ๐˜จ๐˜ข๐˜ฉ ๐˜ค๐˜ถ๐˜ฏ๐˜จ๐˜ญ๐˜ฆ๐˜ช ๐˜ฃ๐˜ข๐˜ธ๐˜ช ๐˜ฏ๐˜ช๐˜ฉ ๐˜ง๐˜ช๐˜ข๐˜ญ๐˜ฎ๐˜ช ๐˜ฌ๐˜ฉ๐˜ข ๐˜ข๐˜ญ๐˜ญ๐˜ฐ ๐˜ญ๐˜ฆ ๐˜ฃ๐˜ถ๐˜ข๐˜ณ ๐˜ญ๐˜ฐ ๐˜ต๐˜ฆ๐˜ช๐˜ฏ ๐˜Œ๐˜ช๐˜ค๐˜ฉ๐˜ฎ๐˜ข๐˜ฏ๐˜ฏ ๐˜ฃ๐˜ข๐˜ฏ๐˜จ๐˜ช๐˜ฏ ๐˜ฎ๐˜ข๐˜ธ ๐˜ฌ๐˜ข๐˜ฏ ๐˜ป๐˜ถ๐˜ญ๐˜ฉ ๐˜ฌ๐˜ข๐˜ฏ ๐˜ตฬฃ๐˜ถ๐˜ข๐˜ฏ ๐˜ฉ๐˜ฏ๐˜ข ๐˜ญ๐˜ข๐˜ช ๐˜ช ๐˜ข ๐˜ง๐˜ฆ๐˜ญ๐˜ฎ๐˜ช ๐˜ณ๐˜ช๐˜ข๐˜ฏ๐˜ตฬฃ๐˜ถ๐˜ข๐˜ฏ๐˜ต๐˜ถ ๐˜ตฬฃ๐˜ฉ๐˜ข “๐˜จ๐˜ฐ๐˜ฐ๐˜ฅ ๐˜ฎ๐˜ข๐˜ฏ๐˜ข๐˜จ๐˜ฆ๐˜ณ” ๐˜ด๐˜ช ๐˜ฎ๐˜ข๐˜ธ ๐˜ฌ๐˜ข๐˜ฏ ๐˜ช๐˜ต๐˜ฉ๐˜ช๐˜ฎ ๐˜ฅ๐˜ฆ๐˜ถ๐˜ฉ ๐˜ญ๐˜ข๐˜ช, ๐˜ข๐˜ด๐˜ช๐˜ญ๐˜ฐ๐˜ข๐˜ฉ, ๐˜ฑ๐˜ฉ๐˜ถ๐˜ฏ๐˜จ๐˜ฏ๐˜ช๐˜ฏ๐˜จ ๐˜ญ๐˜ฐ๐˜ช๐˜ฏ ๐˜ด๐˜ฆ๐˜ณ๐˜ฎ๐˜ช ๐˜ถ๐˜ฑ๐˜ข๐˜ฅ๐˜ช ๐˜ญ๐˜ฆ ๐˜ฑ๐˜ฉ๐˜ถ๐˜ฏ๐˜จ๐˜ฏ๐˜ช๐˜ฏ๐˜จ ๐˜ญ๐˜ฐ๐˜ช๐˜ฏ ๐˜ฉ๐˜ณ๐˜ช๐˜ฏ๐˜ฎ๐˜ช ๐˜ณ๐˜ข๐˜ญ๐˜ฌ๐˜ข๐˜ฑ ๐˜ค๐˜ฐ๐˜ป๐˜ข๐˜ฉ ๐˜ข๐˜ด๐˜ช ๐˜ค๐˜ข๐˜ข๐˜ฉ ๐˜ข๐˜ฏ ๐˜ฏ๐˜ข๐˜ธ๐˜ญ๐˜ฑ๐˜ฆ๐˜ฌ๐˜ฎ๐˜ช ๐˜ญ๐˜ฆ ๐˜ณ๐˜ช๐˜ข๐˜ฏ ๐˜ฌ๐˜ฉ๐˜ช๐˜ฏ๐˜ฉ๐˜ฎ๐˜ช ๐˜ฌ๐˜ฉ๐˜ข ๐˜ป๐˜ถ๐˜ญ๐˜ฉ ๐˜ญ๐˜ฐ๐˜ช๐˜ฏ ๐˜ญ๐˜ฆ ๐˜ต๐˜ถ๐˜ข๐˜ฉ ๐˜ญ๐˜ฐ๐˜ช๐˜ฏ ๐˜ฅ๐˜ข๐˜ฉ ๐˜ฌ๐˜ข๐˜ฏ ๐˜ข๐˜ญ ๐˜ฅ๐˜ฆ๐˜ถ๐˜ฉ ๐˜ฉ๐˜ฏ๐˜ข ๐˜ญ๐˜ข๐˜ช?”

Camipuai har ngaimi pakhat kan phit lio a hun si. This is the Moral Foundations Test! The moral test of a society! Chinmi ramkhel hruaitu pahnih hna nih cun a cunglei cozah bawi hna sawmnak cu “kan cohlang kho lo” tiah an al – an duh lo! Zeicatiah a sawmtu cozah cu hramhram in meithal thazaang in uknak a chutmi ralkap cozah, dotla lomi le phungning loin a chuakmi cozah (illegitimate government) asi caah asi.

Phungning loin hrinmi cozah sinin a rami sawmnak, nawlpeknak, riankhinhmi le fialmi cu “ataza lomi le phungninglo” an si. Cu bantuk ralแนญha tein a doh ngam i a al ngammi hna cozah rianแนญuantu dihlak le kan hruaitu pahnih hna cungah kan lung aa lawm โ€“ upatnak kan แนญial.

Salai Van Lian Thang
2021-02-15